Dược liệu Sử Quân Tử – Dược liệu trị giun

Sử quân tử được một số gia đình tại các tỉnh nhất là thành phố trồng làm cảnh vì cây xanh tốt quanh năm lại cho hoa nở có màu đỏ đẹp. Đồng thời, Sử quân tử cũng là môt vị thuốc được sử dụng lâu đời.

1. Sơ lược về Sử quân tử

Sử quân tử còn có tên gọi khác là Cây quả giun, Qủa nấc, Sứ quân tử.

Tên đúng là Sứ quân tử (hạt của ông sứ quân) vì trước đây có một ông sứ quân chuyên dùng hạt này chữa bệnh cho trẻ em. Về sau đọc chệch thành Sử quân tử.

Trong bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu sơ lược về thành phần hóa học và tác dụng dược lý của Sử quân tử trong kho tàng thuốc có nguồn gốc thảo dược.

Tên khoa học: Quisqualis indica L.

Họ: Bàng Combretaceae

Ta dùng quả chín (Fructus Quisqualis) hay nhân chín (Semen Quiqualis) phơi hay sấy khô của cây Sử quân tử.

  • Mô tả cây

Cây sử quân tử

Sử quân tử là một loại dây leo hay là cây mọc tựa vào cây khác, hoặc hàng rào. Lá mọc đối, đơn, nguyên, hình trứng đầu nhọn, phía cuống hơi tròn hình tim, dài 7 – 9 cm, rộng 4 – 5 cm, cuống ngắn. Hoa hình ống, lúc đầu màu trắng, sau chuyển san hồng và đỏ, mọc thành chùm ở kẽ lá hoặc đầu cành, dài 4-10cm. Qủa khô, hình trứng nhọn, dài 35mm, dầy 20mm, có 5 cạnh dọc hình 3 cạnh, có chứa một hạt dài phía dưới hơi rộng, phía đầu hơi mỏng, có 5 đường sống chạy dọc.

  • Phân bố, thu hái và chế biến

Sử quân tử mọc hoang ở hầu hết các tỉnh miền Bắc và miền Trung nước ta.

Nhưng trồng ở thành phố  thường không có hoặc ít có quả.

Hoa nở từ tháng 4 – 7, tháng 8 quả chín, hái về phơi hay sấy khô là được. Thường quả nguyên dễ bảo quản hơn. Khi dùng người ta đập lấy nhân, có khi từ nơi thu hái người ta đập lấy nhân phơi khô.

Một số nơi người ta hái hoa hoặc đào rễ về làm thuốc. Trồng Sử quân tử không yêu cầu diện tích rộng lớn, chỉ cần có chỗ dựa là phát triển được. Thu hoạch sau 2-3 năm. Trồng bằng hạt thì trồng một lần cho thu hoạch mãi, càng nhiều năm, thu hoạch càng nhiều. Trồng bằng cành sau 2 năm thu hoạch được.

2. Thành phần hóa học – tác dụng dược lý

Mặc dù Sử quân tử được trồng khá phổ biến và được sử dụng từ rất lâu nhưn tại Việt Nam những nghiên cứu về Sử quân tử vẫn chưa nhiều.

Tài liệu tham khảo Thành phần hóa học Tác dụng dược lý
Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, Đỗ Tất Lợi
  • Chất béo có trong Nhân Sử quân tử
  • Gôm, chất hữu cơ
  • Đường,
  • Acid hữu cơ
  • Acid quisqualis
  • Tác dụng diệt giun
  • Gây nấc: Tiêm mạch máu, huyết áp hạ xuống, Uống nhiều, dạ dày và ruột sẽ sưng, tiêu chảy và nấc
The Journal of Supercritical Fluids, June 2008 Chiết xuất Quisqualis indica bằng CO2 lỏng siêu tới hạn thu được:E- and Z-linalool oxides, 2,2,6-trimethyl-6-vinyl-3-keto-tetrahydropyran, 2,2,6-trimethyl-6-vinyl-3-hydroxy-tetrahydropyran, (E,E)-α-farnesene, Z-3-hexenyl benzoate, Benzyl benzoate·        Quinoline carbonitrile, Sáp
Journal of Ethnopharmacology, 22 April 2015 25-O-acetyl-23,24-dihydro-cucurbitacin F đã được phân lập từ lá và cành của Quisqualis indica Khả năng gây độc tế bào Sacroma mô mềm ở người, nghiên cứu và phát triển các liệu pháp mới trong điều trị Sacroma
Journal of Photochemistry and Photobiology B: Biology, September 2016 Chế phẩm sinh học nano bạc (AgNP) sử dụng chiết xuất lá  Quisqualis indica AgNP chi phí thấp và thân thiện với môi trường nhằm chống virus Zika, sốt rét và giun tròn

3. Công dụng – cách dùng

Quả Sử quân tử

Theo tài liệu cổ, Sử quân tử có vị ngọt, tính ôn, không có độc vào 2 kinh tỳ và vị chữa 5 chứng cam của trẻ em, tiểu tiện đục, sát trùng và chữa lỵ, còn làm khỏe tỳ vị, chữa lở, ngứa ở trẻ em.

Trên thực tế, Sử quân tử thường được dùng tẩy giun đũa cho trẻ em với liều 3-5 nhân hạt, người lớn 10 nhân hạt, tối đa 20g. 3giờ sau khi uống hết nên uống 1 liều thuốc tẩy, có thể dùng riêng hay phối hợp với những vị thuốc trị giun khác như Binh lang (Hạt cau) và thuốc nhuận tẩy (Đại hoàng).

Còn dùng được dưới dạng thuốc sắc, ngậm chữa đau răng, ngày ngậm nhiều lần không kể liều lượng.

Đơn thuốc có Sử quân tử

Chữa trị Đơn thuốc
Thuốc cam giúp sự tiêu hóa: trẻ bị giun, gầy, kém ăn, ăn không tiêu, da vàng, chảy nước miếng Sao nhân Sử quân tử cho vàng thơm và giòn, tán nhỏ 2 phần, thóc ngâm cho nảy mầm sao vàng nửa phần. Tất cả tán nhỏ, trộn đều. Sấy khô. Có thể thêm đường vào đóng thành bánh. Ngày uống 1-2 thìa cà phê bột này, hòa vào nước cháo hay mật ong. 
Đau nhức răng Đập nát 10 quả Sử quân tử, thêm vào 1 bát nước đun sôi và đun sôi tron 15 phút. Ngậm trong ngày. Sau khi ngậm có thể nuốt nước này vừa khỏi đau răng vừa tẩy giun
Trẻ em hư thũng, mặt chân sưng phù Sử quân tử 40g đập bỏ vỏ quả, lấy nhân tẩm với mật nướng hay sao cho khô, tán bột, mỗi ngày uống 4g hòa với nước cơm hay nước cháo
Thuốc cam Thác nghè (Thanh Hóa)
  • Sử quân tử:3 phần
  • Bạch chỉ: 5 phần
  • Hoàng cầm: 2 phần

Sử quân tử sao vàng, Bạch chỉ và Hoàng cầm không sao. Tất cả tán nhỏ. Ngày uống 1-5 thìa cà phê chia 3 lần uống    

NGUỒN THAM KHẢO:

  1. Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, xuất bản lần thứ 8, Nxb. Y học, 2004
  2. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1011134416305504?via%3Dihub
  3. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0378874115001014
  4. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S089684460800065X

 

Ds. Lê Quang Khoa Thi