Dược liệu Mạch Nha

1. Sơ lược về Mạch nha

Mạch nha hay còn được gọi là Lúa mạch hay Đại mạch. Ở Việt Nam chưa thấy trồng Mạch nha.

Trong bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu một vài nét về thành phần hóa học và tác dụng dược lý của Mạch nha.

Tên khoa học: Hordeum vulgare L.

                       Hordeum sativum Jess.

Họ: Lúa Poaceae

Mạch nha là loài ngũ cốc. Cây mọc hằng năm. Trồng nhiều ở Bắc Mỹ, Liên Xô cũ, Trung Quốc, Tây Âu.

Mạch Nha

Dùng Hạt nảy mầm (Fructus Hordei germinatus) của Mạch nha. Khi một số mầm bắt đầu xanh thì đem phơi nắng đến khô.

Ở Việt Nam ta vì chưa có Mạch nha nên vẫn dùng hạt thóc tẻ (thóc chiêm hay thóc mùa đều được) ngâm cho nảy mầm rồi phơi khô, gọi là Cốc nha. Muốn có thóc nảy mầm, chỉ cần đãi thóc sạch đất cát, ngâm nước cho ẩm, sau đó ủ kín, thỉnh thoảng tưới nước để giữ ẩm đều, sau vài ngày hạt thóc nảy mầm, khi nào mầm bắt đầu xanh thì lấy ra phơi nắng cho khô, để nguyên hoặc tán nhỏ, sấy hết trấu mà dùng.

2. Thành phần hóa học – tác dụng dược lý

  • Thành phần hóa học
Tài liệu tham khảo Thành phần hóa học
Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”, giáo sư Đỗ Tất Lợi Trong Mạch nha cũng như trong thóc nảy mầm có: Tinh bột, Chất béo, Protid, đường Mantose, Saccarose, các men Amylaza. Vitamin B, C, Lecitin
Giáo trình nhận thức dược liệu”, Bộ môn Dược Liệu, Đại học Y Dược Tp Hồ Chí Minh, năm 2015
  • Hạt nảy mầm có: Tinh bột, Protein, Lipid, Vitamin, Khoáng chất
  • Mầm hạt có: Alkaloid (Hordein và Gramin khoảng 0.1 đến 0.5%), các enzyme Amylase, Dextrin, Maltose, đường nghịch chuyển, Acid amin
Journal of Biotechnology, Available online 24 March 2017 Đường UDP pyrophosphorylase từ Hordeum vulgare với các tính chất sinh hóa thuận lợi như pH rộng, dung sai nhiệt độ rộng và ổn định cao trong tổng hợp
Indian Journal of Traditional Knowledge, Vol. 15 (3), July 2016, pp.500-502 Khoáng chất có trong rễ tươi, rễ và hạt của Hordeum vulgare được sử dụng làm nguyên liệu của bia truyền thống gồm có:

 Ca, Mg, P, S, Fe, Cr, Cu, Mn, Ni và Zn

 

Tài liệu tham khảo Thành phần hóa học
Food Chemistry, Volume 210, 1 November 2016, Pages 212-220

 

Các polyphenol trong chiết xuất của hạt Hordeum vulgare có tính chất chống oxy hóa như:

  • Flavanol: Catechin, Procyanidin B, Prodelphinidin B, Procyanidin C, Quercetin, Catechin dihexoside (C27H33O16) là thành phần có khả năng chống oxy hóa cao nhất
  • Acid hydroxycinnamic: Acid ferulic, Acid coumaric
  • Polyphenol phong phú nhất trong tổng thể chiết xuất là: Acid ferulic, Procyanidin B
Journal of Functional Foods, Volume 26, October 2016, Pages 667-680 Những kết quả này góp phần nâng cao giá trị của Hordeum vulgare như là một thành phần của thực phẩm chức năng và được bổ sung vào chế độ ăn uống
  • Tác dụng dược lý
Tài liệu tham khảo Tác dụng dược lý
Giáo trình nhận thức dược liệu”, Bộ môn Dược Liệu, Đại học Y Dược Tp Hồ Chí Minh, 2015 Hordenin có tác dụng giao cảm nhẹ, hơi làm tăng huyết áp, cường tim, ít độc, có tác dụng ức chế sự co bóp ruột

Hordenin được dùng để chữa tiêu chảy

Mạch nha và hoa bia sau khi cho lên men rượu thì thành rượu bia

Industrial Crops and Products, Availabe online 31 March 2017

 

Các hợp chất Phenolic trong hạt Hordeum vulgare có liên quan đến hoạt tính chống tăng đường huyết và được xem như là biện pháp dinh dưỡng cho bệnh nhân Đái tháo đường typ 2. Nghiên cứu lâm sàng để phát triển dược phẩm có hoạt tính sinh học giàu Phenolic và bổ sung cho chiến lược thiết kế thuốc hiện đại trong tăng đường huyết và stress oxy hóa liên quan đến giai đoạn sớm của Đái tháo đường typ 2
Journal of Young Pharmacists, Volume 3, Issue 3, July-September 2011, Pages 211-215 Vỏ của hạt Hordeum vulgare được sử dụng cùng với Cellulose vi tinh thể và Manitol trong thiết kế viên phân hủy nhanh

3. Công dụng – Cách dùng

Mạch nha

Mạch nha hay mầm thóc do chứa các chất men, các chất này có thể hấp thụ được ngay cho nên giúp sự tiêu hóa các thức ăn có tinh bột và có tác dụng bồi bổ rất tốt cho người ăn uống kém tiêu, không muốn ăn.

Do có các vitamin B, C nên còn dùng chữa các bệnh phù do thiếu vitamin.

Ngày dùng 12-13g dưới dạng nước pha hay Cao mạch nha. Muốn làm Cao mạch nha cần tán bột Mạch nha, chiết xuất bằng nước ở nhiệt độ 600C và cô đặc ở nhiệt độ thấp dưới 600C.

 

NGUỒN THAM KHẢO:

  1. Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, xuất bản lần thứ 8, Nxb. Y học, 2004
  2. Giáo trình nhận thức dược liệu, Bộ môn Dược liệu, Trường Đại học Y Dược Tp Hồ Chí Minh, 2015
  3. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S016816561730130X
  4. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0308814616306252
  5. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1756464616302481
  6. http://nopr.niscair.res.in/handle/123456789/34294
  7. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0926669017301929
  8. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0975148311330075
  9. http://www.botanyvn.com/cnt.asp?param=edir&v=Hordeum%20vulgare&list=species

 

Ds. Lê Quang Khoa Thi