Dược liệu Cỏ tranh

1. Sơ lược về Cỏ tranh

Cỏ tranh còn gọi là Bạch mao.

Cỏ tranh là loài liên nhiệt đới, là loài cỏ dại khó diệt trừ và mọc hoang khắp nơi trên nước ta.

Với bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu sơ lược về thành phần hóa học và tác dụng dược lý của Cỏ tranh.

Imperata cylindrica

  • Tên khoa học: Imperata cylindrica (L.) Beauv.
  • Họ: Lúa Poaceae

Rễ Cỏ tranh hay Bạch mao căn (Rhizoma Imperatae) là thân rễ phơi hay sấy khô của cây Tranh hay Cỏ tranh.

Cỏ tranh là một loại cỏ sống dai, thân rễ khỏe chắc. Thân cao 30-90cm, lá hẹp dài 15-30cm, rộng 3-6mm, gân lá ở giữa phát triển, ráp ở mặt trên, nhẵn mặt dưới, mép lá sắc. Cụm hoa hình chùy như hình bắp dài 5-20cm màu trắng bạc, bông nhỏ, phủ đầy lông nhỏ mềm, rất dài.

Đoạn thân rễ có chiều dài thay đổi, hình trụ đường kính 0.2-0.4cm có nhiều đốt mang vết tích của vẩy và rễ con. Mặt ngoài ngà tới vàng nhạt, hơi bóng, có nhiều nếp nhăn dọc. Thể chất nhẹ, hơi dai nhưng dòn ở mấu, dễ bẻ gẫy. Vị hơi ngọt.

Thu hái quanh năm, rửa sạch, dùng tươi hay phơi khô.

2. Thành phần hóa học – Tác dụng dược lý

Tài liệu tham khảo Thành phần hóa học – tác dụng dược lý
Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”, Đỗ Tất Lợi Trong thân rễ của Cỏ tranh có chứa Glucose, Fructose và Acid hữu cơ

Rễ Cỏ tranh có tác dụng thông tiểu tiện và tẩy độc cơ thể

“Giáo trình nhận thức dược liệu”, Bộ môn dược liệu, Đại học y dược Tp Hồ Chí Minh Cỏ tranh có chứa Acid chlorogenic, các dẫn chất Flavan, Acid hữu cơ, đường khử…

Cỏ tranh cầm máu, thanh nhiệt, lợi tiểu. Thường được dùng trị nóng sốt, tiểu tiện ít; thổ huyết, tiểu ra máu, máu cam hay trong các bài thuốc giải nhiệt, lợi tiểu

Zeitschrift fur Pflanzenphysiologie, Volume 102, Issue 3, June 1981, Pages 263-266 Các acid hữu cơ có tính chống oxy hóa được phân lập từ lá của Imperata cylindrica:

  • Acid p- và o-coumaric
  • Acid gentisic
  • Acid vanillic
  • Acia benzoic
  • Acid p-hydroxybenzoic vanillin
  • p-hydroxybenzaldehyde
Phytomedicine, Volume 23, Issue 5, 15 May 2016, Pages 558-565 Thân rễ của Imperata cylindrical được sử dụng như một chất kháng viêm trong y học cổ truyền Trung Quốc

Kết quả nghiên cứu cho thấy chiết xuất Etyl acetat từ thân rễ của Imperata cylindrica có tác dụng gây độc tế bào trên các tế bào ung thư đại tràng in vitro và có tiềm năng phát triển thành các loại thuốc chống ung thư mới

Chinese Journal of Natural, Volume 11, Issue 1, January 2013, Pages 77-80 Thành phần hóa học thân rễ của Imperata cylindrica:

  • (1) 8-hydroxy-2-(2-phenylethyl) chromone
  • (2) 2-(2-fenylethyl) chromone-8-O-β-D-glucopyranoside
  • (3) 4’-methoxyflavone-6-O-β-D-glucopyranoside
  • Cùng với 5 hợp chất đã biết:
  • (4) Flidersiachromon
  • (5) 5-hydroxy-2-(2-phenylethyl) chromone
  • (6) Favone
  • (7) 4’-hydroxy-5-methoxyflavone
  • (8) 5-hydroxyflavone
Chinese Herbal Medicines, Volume 5, Issue 3, August 2013, Pages 240-243 12 hợp chất Phenol chính đã được phân lập từ rễ của Imperata cylindrica:

  • (1) 4,7-dimethoxy-5-methylcoumarin
  • (2) 7-hydroxy-4-methoxy-5-methylcoumarin
  • (3) 7-O-β-D-glucopyranosyl-4-methoxyl-5-methylcoumarin
  • (4) 6-hydroxy-5-methoxyflavone
  • (5) 5-methoxyflavone
  • (6) 5,7-dihydroxy-8-methoxyflavone
  • (7) 4-hydroxybenzaldehyde
  • (8) 4-hydroxy-cinnamic acid
  • (9) 4-hydroxy-3-methoxybenzoic acid
  • (10)    3,4 dimethoxylphenyl-O-β-L-rhamnopyranosyl-(1β6)-β-D-glucopyranoside
  • (11)    Impecyloside
  • (12)    Graminone A

3. Công dụng – Cách dùng

Cỏ tranh khô

Theo tài liệu cổ: Cỏ tranh có vị ngọt, tính hàn, hoa có vị ngọt, tính ôn, vào 3 kinh tâm, tỳ và vị. Có tác dụng trừ phục nhiệt, tiêu ứ huyết, lợi tiểu, dùng chữa nội nhiệt, phiền khái, tiểu tiện khó khăn, tiểu ra máu, thổ huyết, máu cam.

Còn dùng chữa sốt nóng, khát nước, niệu huyết, thổ huyết.

Liều dùng 10-40g dưới dạng thuốc sắc.

Đơn thuốc có Cỏ tranh:

Tên Cách dùng
Trà lợi tiểu Râu ngô 40g, Xa tiền 25g, Rễ cỏ tranh 30g, Hoa cúc 5g

Tất cả thái nhỏ, trộn đều. Mỗi lần cân 50g pha thành 0.75 lít chia uống trong ngày vào lúc khát

Trẻ em 6-14 tuổi, ngày cân 25g pha với 350ml chia uống trong ngày vào lúc khát

Như thần thang Chữa phổi nóng, hen cò cử: Cỏ tranh sắc uống lúc còn nóng, sau bữa ăn
Ma căn thang Chữa tiểu ra máu: Cỏ tranh, Khương thán, thêm Mật ong trắng, sắc uống

 

NGUỒN THAM KHẢO:

  1. Đỗ Tất Lợi, Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, xuất bản lần thứ 8, Nxb. Y học, 2004
  2. Giáo trình nhận thức dược liệu, Bộ môn Dược liệu, Trường Đại học Y Dược Tp Hồ Chí Minh, 2015
  3. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0044328X81802292
  4. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0944711316000581
  5. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1875536413600126
  6. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1674638413600350
  7. http://www.botanyvn.com/cnt.asp?param=edir&v=Imperata%20cylindrica&list=species

 

Ds. Lê Quang Khoa Thi